Süt sığırcılığının yaygın ve en masraflı hastalığı olan mastitis, memenin iltihabıdır. Mastitis, çok sayıda mikrop tarafından oluşturulur. Neden olduğu ekonomik kayıplar ise şunlardır;

Süt veriminde azalma (%61-70)
Yenilenen sürü (%11-22)
Diğer (Süt kalitesinde düşüş, ölüm)
Tedavi masrafları (%3-9)

Mastitisin İnsan Sağlığına Etkisi

       Mastitisli memelerden elde edilen sütleri içenler, ve bu sütlerden yapılan peynirleri yiyenler, mastitis' in belli başlı etkenleri olan Stafilokok ve toksinlerini, Streptokokları alarak, zehirlenmelere maruz kalırlar. Ayrıca, tüberkülozik mastitisli sütler daha tehlikeli olup, insanlara tüberkülozu (verem) bulaştırır. Bu bakımdan mastitis, aynı zamanda hayvanlardan insanlara geçebilen (zoonoz) hastalıklar arasında yer alır.

Mastitisten korunma önlemlerinin başlıcaları :

Hijyen ; Çevre hijyeni ve Sağım ekipmanı ve Elle sağım hijyeni olarak ele alınmalıdır.

Subkliniklerin zamanında tespiti ve Kuruda tedavi

Disiplinli kayıt ve kontrol sistemleri

I. Hijyen

A. Çevre Hijyeni ;

       Çevre hijyeni, % 10 oranında mastitisten sorumlu olup, ahır (Hayvan yoğunluğu, havalandırma, ışıklandırma, sinek), altlık (Çevresel bakteriler E. coli, Streptococcus. uberis), mera gibi hayvanın yaşadığı ortamların hijyenini kapsamaktadır. Çevre hijeninin sağlanmasında kronik enfekte ineklerin sürüden çıkarılması önemlidir.

B. Sağım ekipmanı ve Elle sağım hijyeni ;

       % 20-40 oranında mastitisten sorumludur, kontagiyöz bakterilerin naklinde rol oynar. Sağımından önce her ineğin sağım başlıkları ve sağımcının elleri temizlenmelidir. Sağım makinasının vakum düzeyi rutin olarak kontrol edilmeli, meme başlarının ve hayvanların sağım sırası programlanmalıdır. Sağım öncesi ve sonrası teat dipping uygulanmalı ve memeler kurulanmalıdır.

C. Teat dip uygulaması;

       Mastitisi % 40-60 oranında azaltır (yıldan yıla), meme başını temizleyerek bulaşmayı ve bakterilerin meme başına yerleşmesini önler. Sağım öncesi çevresel, sağım sonrası kontagiyöz etkisini bakterilerin azaltmak için yapılmalıdır. Meme başı yaralarını iyileştirir, sineklerin yaklaşmasını önler. Teat dipping sonrası mutlaka kurulama yapmak gerekir.

       Başlıca teat dipping Antiseptikleri ve İyi bir antiseptik aşağıdaki özellikleri taşımalıdır;

İyi ve geniş bir etki spektrumuna sahip olmalı,
Meme başı derisini tahriş etmemeli,
Ekonomik olmalı,
Sütte istenmeyen koku, renk ve tad bırakmamalı,

Bu amaçla kullanılan antiseptikler şunlardır :

İyodoforlar: % 0.1,% 0.33, % 0.5, % 0.6 oranlarında,
Klorlu bileşikler: % 0.1, %1, % 1.2, % 4, % 5 oranlarında,
Klorhekzidin : % 0.1, % 0.2, % 0.5, %1, % 2 oranlarında kullanılırlar.

II. Subkliniklerin zamanında tespiti ve Kuruda tedavi

A. Subklinik (Gizli) mastitisin önemi;

       Bilindiği gibi subklinik mastitis memenin klinik tablo göstermemesi nedeniyle, farkedilmez, uzun süre devam eder ve klinik mastitislere neden olur. Yapılan çalışmalarda klinik mastitislerden daha yaygın olduğu kanıtlanmıştır. Subklinik mastitis bireysel değil, bir sürü sorunu olması nedeniyle çok önemlidir. İşletme bazında varlığı % 10-70 arasında değişmektedir. Süt veriminde düşmeye neden olur (meme loblarında % 3- 26 süt kaybı), Sütün kalitesini düşürür (Sütteki yararlı maddeler azalır, zararlı maddeler artar.) Subklinik mastitislerin % 90'ına Staphylococcus'lar. ve Streptococcus'lar neden olmaktadır.

B. Subklinik mastitisin zamanında tespiti ve kuru dönemde sağıtımı ;

       Subklinik mastitisin zamanında tespit edilerek tedavi edilmesi gerekmektedir. Bu amaçla yapılması gerekenler;

a. Günlük kontrol ; sağımın hemen öncesinde koyu zeminde yapılmalıdır.
b. Kaliforniya mastitis testi (CMT) ; Ayda 1 veya 2 kez uygulanmalıdır.

· Her hayvanın ayrı ayrı memelerinden yapılmalıdır.
· Oluşan jel durumu mastitis için bulgudur.

c. Somatik hücre sayımı (SHS) ; Ayda 1 kez toplu sağım tanklarından yapılmalı,

· Sürünün meme sağlığını izlemede,
· Sütün kalitesinin kontrolunda önemli bir kriterdir.
· SHS'nın yüksek olması Subklinik mastitisin varlığını gösterir.

       SHS sonuçlarının değerlendirilmesi her ülkenin koşullarına göre değişir.

d. Elektrik iletkenliğinin ölçülmesi; Ayda 1 veya 2 kez uygulanmalıdır.

       Piyasada pille çalışan otomatik aletler mevcuttur.

       Kuru Dönemde Sağıtım : Mastitisin tedavisinde etkili bir aşamadır. Bu dönemde subklinik ve kronik mastitisler sağıtıma alınarak, enfekte hayvanlar elimine edilir. Uygulanan antibiyotik uzun süre memede kaldığından etkinliği daha fazladır. Kuru dönemde şekillenebilecek yeni enfeksiyonlara karşı da korunma sağlar. Sütte antibiyotik kalıntılarının bulunma sorununu ortadan kaldırır.

       Disiplinli kayıt ve kontrol sistemleri : Mastitisten korunma ve kontrol önlemlerinden sonuç alınmasında büyük önem taşımaktadır. Bu kayıtlarda yer alması gerekenler şunlardır:

Sürüye veya ineğe ait SHS'ları,
Ahırda CMT veya elektrik iletkenliği uygulamaları,
Mikrobiyolojik kültür kontrolu ; Aylık olarak süt tankından
Ahır ve ineğe ait bulguların kayda alınması ve izlenmesi.
Mastitisten korunma ve kontrolde Laboratuar teşhisinin önemi: Mastitisin kontrolünde önemli bir adımdır. Süt tankından mikrobiyolojik kontrol aylık olarak, ahırın bakteri populasyonunu izlenmesinde laboratuar teşhisi gerekmektedir. Bu sonuçlara göre, ahırdaki bakteri populasyonunun durumu saptanarak, problem alanları belirlenerek giderilmesi yönünde önlemler alınır.

Laboratuarda Antibiyotik duyarlılık testinin önemi ;

Klinik mastitislerin kronik duruma dönüşmesini önler, Subklinik mastitislerin kuruda sağıtımında etkili antibiyotiğin seçimini sağlar.